Gentryfikacja – Zrozumienie Fenomenu Transformacji Miejskiej

Złożone procesy urbanistyczne nieustannie kształtują oblicze naszych miast, a jednym z najbardziej intrygujących i jednocześnie kontrowersyjnych zjawisk jest gentryfikacja. Ale gentryfikacja co to właściwie oznacza i jakie mechanizmy nią kierują? W najprostszej definicji, gentryfikacja to proces społeczno-ekonomiczny i kulturowy, w którym dzielnice pierwotnie zamieszkane przez ludność o niższych dochodach – często z zaniedbaną infrastrukturą i podupadającymi budynkami – przechodzą radykalną transformację. Do tych obszarów napływają nowi mieszkańcy, zazwyczaj z wyższym statusem ekonomicznym i społecznym, co prowadzi do modernizacji zabudowy, poprawy usług i infrastruktury, ale jednocześnie wywołuje znaczący wzrost cen nieruchomości oraz kosztów życia. Skutkiem tego jest często wypieranie dotychczasowych rezydentów, dla których nowe warunki stają się finansowo niedostępne.

Termin „gentryfikacja” został po raz pierwszy użyty przez brytyjską socjolog Ruth Glass w 1964 roku. Analizując zmiany zachodzące w londyńskiej dzielnicy Islington, Glass zaobserwowała, jak obszary robotnicze zaczęły być zasiedlane przez osoby z klasy średniej (ang. gentry), co skutkowało zmianą charakteru społecznego i ekonomicznego okolicy. Od tamtej pory gentryfikacja stała się globalnym przedmiotem badań i debat, budząc zarówno nadzieje na rewitalizację miast, jak i obawy o utratę lokalnej tożsamości oraz rosnące nierówności społeczne.

Zjawisko to jest niezwykle wielowymiarowe. Nie ogranicza się jedynie do wymiany mieszkańców czy wzrostu cen. Obejmuje również głębokie przemiany kulturowe, architektoniczne i symboliczne, wpływając na to, jak dana dzielnica jest postrzegana i jak funkcjonuje w szerszym kontekście miejskim. Zrozumienie gentryfikacji wymaga więc analizy szeregu czynników – od polityki miejskiej, przez dynamikę rynku nieruchomości, po postawy społeczne i indywidualne decyzje mieszkańców oraz inwestorów.

Mechanizmy i Fazy Gentryfikacji: Jak Dzielnice Zmieniają Oblicze?

Proces gentryfikacji rzadko bywa nagły; zazwyczaj rozwija się w kilku fazach, napędzany przez złożoną interakcję sił rynkowych, decyzji politycznych i inicjatyw społecznych. Kluczowym mechanizmem napędowym jest tak zwana „luka czynszowa” (ang. rent gap) – różnica między potencjalnym dochodem z nieruchomości po jej zmodernizowaniu a niskim czynszem pobieranym od dotychczasowych mieszkańców w zaniedbanym budynku. To właśnie ta luka stwarza atrakcyjną perspektywę zysku dla deweloperów i inwestorów.

Typowy przebieg gentryfikacji można podzielić na następujące etapy:

Faza pionierska (Wczesna gentryfikacja): Zaczyna się od napływu osób o kreatywnym zawodzie, artystów, studentów, aktywistów – często osób z klasy średniej, które poszukują tańszych mieszkań i autentycznego charakteru zaniedbanych, ale posiadających potencjał dzielnic. Ich obecność, często wraz z otwieraniem niezależnych galerii, kawiarni czy barów, powoli zmienia wizerunek okolicy, czyniąc ją modną i atrakcyjną dla szerszego grona. Inwestorzy zaczynają dostrzegać potencjał, ale jeszcze nie masowo.
Faza konsolidacji (Rozwijająca się gentryfikacja): Wraz ze wzrostem popularności dzielnicy, napływają bardziej stabilne grupy z klasy średniej – młode rodziny, specjaliści, „białe kołnierzyki”. Zwiększa się liczba inwestycji prywatnych w remonty budynków i rozwija się infrastruktura usługowa dostosowana do potrzeb nowych mieszkańców. Ceny nieruchomości i czynsze zaczynają rosnąć w zauważalnym tempie, co jest pierwszym sygnałem trudności dla dotychczasowych, mniej zamożnych lokatorów.
Faza przesiedleń (Gentryfikacja zaawansowana): Na tym etapie ceny nieruchomości osiągają poziom, który uniemożliwia dalsze funkcjonowanie wielu pierwotnych mieszkańców i lokalnych przedsiębiorstw. Masowe inwestycje deweloperskie, często wspierane przez politykę miejską (np. rewitalizacja przestrzeni publicznych), przyspieszają proces. Rodzimi mieszkańcy, niezdolni do sprostania rosnącym kosztom życia czy podwyżkom czynszów, są zmuszeni do wyprowadzki. Dzielnica zaczyna tracić swoją dotychczasową różnorodność kulturową i społeczną.
Hipergentryfikacja (Stabilizacja i homogenizacja): Dzielnica staje się w pełni zdominowana przez zamożniejszych mieszkańców i wyspecjalizowane usługi. Proces ten może prowadzić do uniformizacji, gdzie oryginalny charakter, który początkowo przyciągał „pionierów”, zostaje w dużej mierze zatracony na rzecz bardziej komercyjnego i globalnego stylu życia.

Warto również rozróżnić między gentryfikacją odgórną (top-down) a oddolną (bottom-up). Gentryfikacja odgórna jest napędzana przez świadome decyzje władz miejskich lub dużych inwestorów, którzy realizują szeroko zakrojone projekty rewitalizacyjne, urbanistyczne czy infrastrukturalne. Przykładem mogą być masowe programy budowy nowych osiedli w zaniedbanych częściach miasta czy modernizacja całych kwartałów. Z kolei gentryfikacja oddolna to proces bardziej organiczny, inicjowany przez pojedyncze osoby lub małe grupy, które spontanicznie osiedlają się w danym rejonie, remontują mieszkania i tworzą lokalne społeczności, często zanim duże kapitały dostrzegą w nim potencjał. Choć oddolna gentryfikacja może wydawać się bardziej „naturalna”, często i tak prowadzi do wzrostu atrakcyjności obszaru i w dalszej kolejności do procesów przesiedleń, gdy rynek w pełni przejmuje inicjatywę.

Rodzaje Gentryfikacji: Od Ekonomicznej po Ekologiczną

Gentryfikacja jest zjawiskiem złożonym, manifestującym się w różnorodnych formach, które odzwierciedlają różne aspekty przemian miejskich. Klasyfikacje te pomagają w precyzyjniejszym zrozumieniu, które siły i procesy dominują w danym przypadku.

Gentryfikacja ekonomiczna: Jest to najbardziej oczywista i powszechna forma. Charakteryzuje się napływem kapitału do wcześniej zaniedbanych obszarów, prowadzącym do wzrostu wartości nieruchomości, czynszów oraz cen usług. Inwestorzy i deweloperzy kupują nieruchomości, remontują je lub budują nowe, wabiąc zamożniejszych mieszkańców. Rozwija się nowa infrastruktura komercyjna, dostosowana do ich potrzeb – drogie butiki, restauracje, kawiarnie. Skutkiem jest poprawa estetyki i standardu życia, ale także presja ekonomiczna na dotychczasowych, mniej zamożnych lokatorów i przedsiębiorców.
Gentryfikacja społeczna: Obejmuje fundamentalne zmiany w składzie demograficznym i społecznym dzielnicy. Następuje wymiana mieszkańców – osoby o niższych dochodach, często z określonymi cechami etnicznymi, kulturowymi lub społecznymi, są zastępowane przez bardziej zamożne, wykształcone grupy, często o innym pochodzeniu kulturowym. Może to prowadzić do erozji lokalnych więzi społecznych, utraty unikalnej tożsamości dzielnicy i wzrostu poczucia wykluczenia wśród pierwotnych rezydentów.
Gentryfikacja symboliczna: Dotyczy zmiany postrzegania i statusu społecznego danej dzielnicy. Obszar, który kiedyś był kojarzony z ubóstwem, przestępczością lub brakiem prestiżu, staje się modny, pożądany i symbolizuje nowoczesność, kreatywność lub sukces. Ta zmiana wizerunku często manifestuje się poprzez sztukę uliczną, festiwale kulturalne, otwieranie „hipsterskich” lokali gastronomicznych czy galerii. Gentryfikacja symboliczna może poprzedzać lub towarzyszyć gentryfikacji ekonomicznej i społecznej, przyciągając kapitał i nowych mieszkańców poprzez „markę” dzielnicy.
Gentryfikacja wiejska (rural gentrification): To zjawisko, które nie ogranicza się wyłącznie do miast. Polega na napływie mieszkańców miast – często zamożnych lub poszukujących ucieczki od miejskiego zgiełku – na obszary wiejskie. Kupują oni nieruchomości, często jako drugie domy lub miejsca do stałego zamieszkania, co prowadzi do wzrostu cen gruntów i domów, zmieniając charakter krajobrazu, lokalnej gospodarki (odchodzenie od rolnictwa na rzecz usług turystycznych, rekreacyjnych) i społeczności. Często dochodzi do kolizji wartości i stylów życia między nowymi przybyszami a rdzennymi mieszkańcami wsi.
Zielona gentryfikacja (green gentrification): Jest to specyficzny rodzaj gentryfikacji, w którym inwestycje w infrastrukturę ekologiczną – taką jak parki, tereny zielone, ścieżki rowerowe, rewilding czy poprawa jakości powietrza – podnoszą atrakcyjność dzielnicy. Chociaż intencje są pozytywne i proekologiczne, konsekwencją jest wzrost cen nieruchomości i czynszów, co w efekcie prowadzi do wypierania mniej zamożnych mieszkańców, którzy nie są w stanie czerpać korzyści z poprawionego środowiska. Może to wynikać z „environmental inequality” – nierównego dostępu do zdrowego środowiska.
Gentryfikacja komercyjna: Kładzie nacisk na zmiany w strukturze handlowej i usługowej dzielnicy. Dotychczasowe, lokalne, często rodzinne sklepy i usługi (np. małe spożywcze, krawiec, szewc) są wypierane przez drogie butiki, sieciowe kawiarnie, restauracje „fine dining” i luksusowe usługi. Zmienia się nie tylko asortyment, ale i odbiorca – nowa oferta jest skierowana do zamożniejszych konsumentów, często ignorując potrzeby pierwotnej społeczności.

Każdy z tych rodzajów gentryfikacji może występować samodzielnie lub w połączeniu, tworząc unikalne i dynamiczne procesy transformacji w różnych kontekstach miejskich i wiejskich.

Społeczno-Ekonomiczne Konsekwencje Gentryfikacji: Kto Zyskuje, Kto Traci?

Gentryfikacja, będąca dwustronnym mieczem, generuje zarówno pozytywne, jak i negatywne skutki społeczne i ekonomiczne. Analiza tych konsekwencji jest kluczowa dla pełnego zrozumienia tego fenomenu.

Pozytywne skutki:

Rewitalizacja i poprawa infrastruktury: Dzielnice podlegające gentryfikacji często doświadczają znaczącej poprawy estetyki i funkcjonalności. Odnawiane są zaniedbane budynki, modernizowane ulice, tworzone nowe przestrzenie publiczne, parki i ścieżki rowerowe. Wzrasta jakość usług komunalnych, poprawia się transport publiczny.
Wzrost bezpieczeństwa: Inwestycje w infrastrukturę, większa obecność mieszkańców i handlu, a także napływ zamożniejszych grup często wiążą się ze spadkiem wskaźników przestępczości i ogólnym wzrostem poczucia bezpieczeństwa w dzielnicy.
Wzrost wartości nieruchomości i bazy podatkowej: Właściciele nieruchomości w gentryfikujących się obszarach mogą odnotować znaczny wzrost ich wartości. Dla samorządów oznacza to zwiększone wpływy z podatków od nieruchomości, które mogą być następnie reinwestowane w rozwój miasta.
Nowe miejsca pracy i usługi: Powstają nowe przedsiębiorstwa i punkty usługowe, tworząc miejsca pracy i wzbogacając ofertę dla mieszkańców. Dostęp do różnorodnych sklepów, restauracji i form rozrywki staje się łatwiejszy.
Wzrost kapitału społecznego i kulturowego: Nowi mieszkańcy często wnoszą ze sobą nowe pomysły, inicjatywy kulturalne i społeczne, co może ożywić życie dzielnicy i wzbogacić jej ofertę kulturalną.

Negatywne skutki:

Wypieranie dotychczasowych mieszkańców (displacement): To najbardziej krytykowany i bolesny aspekt gentryfikacji. Rosnące ceny nieruchomości, podwyżki czynszów, a także wyższe koszty życia (żywność, usługi) sprawiają, że mniej zamożni mieszkańcy, często związani z dzielnicą od pokoleń, są zmuszeni do opuszczenia swoich domów i przeniesienia się do tańszych, często gorzej skomunikowanych i uboższych obszarów. Proces ten nazywany jest niekiedy „czyszczeniem kamienic” i bywa prowadzony agresywnymi metodami.
Utrata różnorodności społecznej i homogenizacja: W wyniku przesiedleń, dzielnica traci swoją pierwotną różnorodność społeczną, etniczną i kulturową. Staje się bardziej jednolita, zdominowana przez jedną, zamożniejszą grupę, co prowadzi do zaniku lokalnych społeczności i ich unikalnej tożsamości.
Wpływ na lokalnych przedsiębiorców: Małe, niezależne firmy, często rodzinne i służące lokalnej społeczności przez dziesięciolecia, nie są w stanie sprostać rosnącym czynszom i konkurencji ze strony sieciowych, luksusowych marek. Zamykają się, zabierając ze sobą miejsca pracy i niszcząc lokalny ekosystem handlowy.
Zwiększone napięcia społeczne: Kolizja interesów i wartości między „nowymi” a „starymi” mieszkańcami może prowadzić do wzrostu napięć, poczucia niesprawiedliwości i konfliktów społecznych.
Utrata autentyczności i „ducha miejsca”: Chociaż gentryfikacja przynosi estetyczną poprawę, często prowadzi do uniformizacji i utraty niepowtarzalnego charakteru dzielnicy, która staje się „generyczna” i podobna do innych gentryfikowanych obszarów na świecie. Historia i kultura miejsca bywają sprowadzane do atrakcji turystycznej, bez głębszego zakorzenienia.

Złożoność tych skutków wymaga od władz miejskich świadomego i zrównoważonego podejścia do planowania urbanistycznego, które z jednej strony będzie dążyć do modernizacji, a z drugiej chronić interesy wszystkich grup społecznych.

Gentryfikacja w Kontekście Polskim: Specyfika i Przykłady

W Polsce gentryfikacja, choć z pewnym opóźnieniem w stosunku do krajów Europy Zachodniej i Ameryki Północnej, stała się wyraźnym zjawiskiem po transformacji ustrojowej w 1989 roku. Jej specyfika wynika z dziedzictwa socjalistycznej urbanistyki, odmiennej struktury własnościowej (szczególnie w kamienicach), a także z dynamicznego rozwoju gospodarczego i napływu inwestycji zagranicznych po przystąpieniu do Unii Europejskiej.

Polska gentryfikacja często koncentruje się wokół:

Historycznych centrów miast i zaniedbanych kamienic: Obszary te, często pomijane w inwestycjach w czasach PRL, stały się atrakcyjne dla deweloperów i zamożniejszych nabywców po odzyskaniu niepodległości.
Poprzemysłowych terenów: Postindustrialne obszary, zwłaszcza w miastach takich jak Łódź, zyskują nowe funkcje mieszkaniowe, biurowe i kulturalne.
Obszarów z dobrym dostępem do infrastruktury i atrakcji: Bliskość uczelni, centrów biznesowych czy terenów zielonych sprzyja atrakcyjności.

Przykłady gentryfikacji w Polsce są liczne i widoczne w wielu dużych miastach:

Warszawska Praga-Północ: Jest to jeden z najbardziej ikonicznych przykładów polskiej gentryfikacji. Dzielnica, przez lata kojarzona z niższym statusem społecznym, zaniedbaniem i przestępczością, w ostatnich dwóch dekadach przeszła gruntowną metamorfozę. Inwestycje w rewitalizację kamienic, powstanie licznych galerii sztuki, modnych kawiarni, restauracji oraz studia filmowego, a także rozwój infrastruktury (np. druga linia metra) przyciągnęły nowych mieszkańców i inwestorów. Z jednej strony Praga odzyskała blask, a jej historyczne budynki zostały uratowane. Z drugiej strony, drastycznie wzrosły ceny mieszkań i czynsze, co doprowadziło do wypierania dotychczasowych, często ubogich i starszych mieszkańców, a także małych lokalnych przedsiębiorców.
Krakowski Kazimierz: Historyczna dzielnica żydowska, przez długi czas zaniedbana, stała się symbolem gentryfikacji kulturowej i turystycznej. Inwestycje w rewitalizację synagog, uliczek i budynków, przyciągnęły turystów oraz artystów, co zaowocowało otwarciem niezliczonych kawiarni, galerii i butikowych hoteli. Chociaż Kazimierz odżył i stał się jedną z głównych atrakcji Krakowa, to jego autentyczny, lokalny charakter uległ komercjalizacji. Mieszkańcy skarżą się na rosnące ceny, hałas i dominację usług turystycznych nad tymi, które służą lokalnej społeczności.
Łódź – Nowe Centrum Łodzi (NCŁ) i OFF Piotrkowska: Łódź, miasto o silnej tradycji przemysłowej, intensywnie dąży do zmiany swojego wizerunku. Projekt Nowego Centrum Łodzi, z Dworcem Łódź Fabryczna jako centralnym punktem, oraz przekształcanie postindustrialnych fabryk w lofty, biura i przestrzenie kulturalne (np. OFF Piotrkowska Center, Manufaktura) to sztandarowe przykłady gentryfikacji odgórnej. Te inwestycje, często wspierane środkami unijnymi, mają na celu przyciągnięcie kapitału i nowych mieszkańców. Z drugiej strony, podobnie jak w innych miastach, towarzyszy im wzrost cen nieruchomości i czynszów, co stwarza wyzwania dla mniej zamożnych łodzian.
Wrocław – Nadodrze: Podobne procesy obserwujemy we Wrocławiu, gdzie dzielnica Nadodrze, znana z historycznej zabudowy i niegdyś problematycznej reputacji, staje się modnym miejscem do zamieszkania i prowadzenia działalności artystycznej. Programy rewitalizacyjne, galerie sztuki i kreatywne biznesy stopniowo zmieniają jej oblicze.

Polityka miejska w Polsce odgrywa kluczową rolę w procesach gentryfikacji. Decyzje dotyczące planowania przestrzennego, inwestycji w infrastrukturę miejską, wspierania deweloperów czy programów rewitalizacyjnych mogą przyspieszać lub spowalniać te procesy. Wyzwaniem jest znalezienie równowagi między dążeniem do modernizacji i wzrostu atrakcyjności miast a ochroną praw i interesów pierwotnych mieszkańców oraz zachowaniem unikalnego charakteru dzielnic.

Globalne Perspektywy Gentryfikacji: Studium Przypadku i Trendy Międzynarodowe

Gentryfikacja nie jest zjawiskiem ograniczonym do jednego regionu czy typu miasta; to globalny proces, który przyjmuje różne formy i ma odmienne konsekwencje w zależności od lokalnego kontekstu ekonomicznego, społecznego i politycznego. Badanie gentryfikacji na świecie pozwala dostrzec uniwersalne mechanizmy, jak i specyficzne adaptacje.

Historia i przykłady: Londyn, Islington

Jak już wspomniano, to właśnie w Islington w Londynie Ruth Glass zidentyfikowała i opisała gentryfikację w latach 60. XX wieku. Islington było wówczas dzielnicą robotniczą z zaniedbaną zabudową wiktoriańską. Proces zaczął się od napływu artystów i młodych profesjonalistów, którzy poszukiwali tanich mieszkań blisko centrum. Stopniowo, wraz z remontami domów i wzrostem popularności dzielnicy, zaczęła napływać klasa średnia i wyższa. Dziś Islington to jedna z najdroższych dzielnic Londynu, z luksusowymi sklepami, restauracjami i wysokiej klasy usługami. Ta transformacja jest podręcznikowym przykładem gentryfikacji, gdzie wymiana społeczna i ekonomiczna doprowadziła do całkowitej zmiany charakteru miejsca i wypierania pierwotnych mieszkańców.

Inne prominentne przykłady międzynarodowe:

Nowy Jork (SoHo, Brooklyn – Williamsburg, Bushwick): Nowy Jork jest miastem, w którym gentryfikacja jest szczególnie widoczna i intensywna. Dzielnice takie jak SoHo, które kiedyś były obszarami przemysłowymi i artystycznymi squatami, przekształciły się w luksusowe centra handlowe i mieszkaniowe. Podobnie, dzielnice Brooklynu, takie jak Williamsburg czy Bushwick, przeszły od obszarów zamieszkanych przez mniejszości etniczne i robotników do enklaw dla młodych profesjonalistów i artystów, co doprowadziło do gigantycznego wzrostu czynszów i masowych przesiedleń.
Paryż (Le Marais, Canal Saint-Martin): W Paryżu gentryfikacja dotknęła historyczne dzielnice, takie jak Le Marais, które stały się jednymi z najbardziej pożądanych adresów. Współczesne przykłady obejmują okolice Canal Saint-Martin, które zyskały na popularności dzięki rewitalizacji nabrzeży, tworzeniu modnych kawiarni i butików, przyciągając zamożniejszych mieszkańców i turystów.
Berlin (Prenzlauer Berg, Kreuzberg): Po zjednoczeniu Niemiec, Berlin doświadczył intensywnej gentryfikacji, zwłaszcza w dzielnicach byłego Berlina Wschodniego, takich jak Prenzlauer Berg. Niegdyś zaniedbane kamienice i przestrzenie przemysłowe zostały zrewitalizowane, przyciągając młodą, kreatywną klasę średnią. Również Kreuzberg, historycznie dzielnica tureckich imigrantów i bohemy, przechodzi transformację. Polityka miejska w Berlinie często stara się jednak łagodzić skutki gentryfikacji poprzez regulacje czynszowe i wspieranie lokalnych inicjatyw.
Miasta globalnego Południa (np. Rio de Janeiro, Mumbaj): Gentryfikacja w krajach rozwijających się często ma inną dynamikę. Może być napędzana przez megaprojekty infrastrukturalne (np. przygotowania do igrzysk olimpijskich, mistrzostw świata), inwestycje zagraniczne, a także przez wewnętrzne migracje i rozwijającą się klasę średnią. Często dochodzi tu do zaostrzenia konfliktów społecznych i brutalnych przesiedleń mieszkańców faweli czy slumsów w celu „oczyszczenia” terenów pod nowe inwestycje.

Porównania międzynarodowe ukazują, że choć podstawowe mechanizmy są podobne, to specyfika lokalnego rynku nieruchomości, siła polityk społecznych i regulacji, a także kontekst historyczny i kulturowy, znacząco kształtują przebieg gentryfikacji. W niektórych krajach, jak w Niemczech, istnieją silniejsze regulacje mające na celu ochronę lokatorów przed wygórowanymi czynszami i łatwymi eksmisjami. W innych, jak w Stanach Zjednoczonych, dominują wolnorynkowe mechanizmy, które często prowadzą do bardziej dramatycznych skutków dla mniej zamożnych społeczności. Zrozumienie tych różnic jest kluczowe dla opracowania skutecznych strategii zarządzania gentryfikacją.

Zarządzanie Gentryfikacją: Rola Samorządów i Perspektywy na Przyszłość

W obliczu złożonych i często konfliktogennych skutków gentryfikacji, kluczową rolę w zarządzaniu tym procesem odgrywają samorządy lokalne i polityka planowania przestrzennego. Ich zadaniem jest nie tylko maksymalizowanie korzyści płynących z rewitalizacji, ale przede wszystkim minimalizowanie negatywnych konsekwencji, takich jak wypieranie mieszkańców i utrata lokalnej tożsamości. Skuteczne interwencje wymagają holistycznego podejścia, łączącego regulacje prawne, instrumenty finansowe i zaangażowanie społeczne.

Rola samorządów i polityki planowania:

Planowanie przestrzenne i zagospodarowanie: Samorządy mogą wpływać na gentryfikację poprzez plany miejscowe, które określają przeznaczenie terenów, dopuszczalne wysokości zabudowy czy wskaźniki intensywności. Mogą chronić historyczną tkankę, a także przeznaczać część gruntów pod zabudowę mieszkaniową o charakterze społecznym lub komunalnym, zapewniając różnorodność funkcjonalną i społeczną.
Regulacje czynszowe i ochrona lokatorów: W wielu miastach na świecie (np. w Berlinie, Nowym Jorku) wprowadzane są regulacje ograniczające wysokość podwyżek czynszów (tzw. rent control lub rent stabilization) oraz wydłużające okresy wypowiedzenia najmu. W Polsce, choć brak szeroko zakrojonych regulacji, samorządy mogą wprowadzać programy wsparcia dla najuboższych lokatorów lub dbać o wysoką